مدیریت در کلاس
مقدمه:
ما معلمان عهده دار شغلی هستیم که ادامه راه انبیاء است و مسئولیت خطیر انسان سازی را دارد هر ساله مقدار زیادی دانش آموز با خصوصیات و موقعیت ها و فکرهای متفاوت خانوادگی ، اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی روانی وبا هزاران امید و آرزو در مقابل ما می نشینند و آینده خویش را در وجود ما جست و جو می کنند آن ها ما را الگوی خود می سازند واز ما تقلید می کنند سخنان و عقایدمان و حرکاتمان را حجت می دانند.
وقتی دور هم جمع می شوند از خصوصیات معلمان خود حرف می زنند مثلاً اینکه معلم آنها چه لباسی می پوشد ، چه رفتاری دارد ، چه طور درس و نمره می دهند ، چگونه امضاء می کنند. افزون بر این ها ، خانواده ها نیز با هزاران امید و آرزو فرزندان خود را به مدرسه می فرستند آرزو دارند معلم فرزندشان خوب و دلسوز باشد وهم به آنها درس بدهد و هم به آنها تربیت.
ما با انسانهایی سر و کار داریم که بسیار پیچیده و دقیق و فوق العاده حساس و پر جنب و جوش هستند از این رو برقراری ارتباط با آنها کار ساده ای نیست و این مسئولیت خطیر ایجاب می کند که معلم از دانش نظری و تجربه ی عملی بالایی برخوردار باشد. نا آشنایی با روش ها و اصول علمی تعلیم وتربیت و مدیریت آموزشی ما را در سراشیب دشواری ها و ناهنجاری ها گرفتار خواهد کرد.
در این تحقیق کوشش شده است درباره ی شیوه مدیریت کلاس و مهارت های ارتباط با
دانش آموزان یعنی یکی از عوامل بسیارمهم در امر آموزش و پرورش بحث شود.
مدیریت کلاس درس
توانایی مدیریت کلاس درس مقدمه و پیش نیاز آموزش است با کسب دانش و شناخت مهارتهای مدیریت کلاس درس و اجرای درست آن ها معلم می تواند تأثیر و کارآیی تدریس خود را افزایش دهد مشکلات رفتاری را کم کند و خود باوری و خود رهبری را در دانش آموزان به وجود آورد در اصل مدیریت یعنی سازمان دهی اطلاعات ، دانش ها ، اصول ، نظریه ها ، روش ها ، راهبردها ، هماهنگی دستورات و فعالیتها و کنترل هدایت گرانه ی اقدامات در مسیر نیل به هدف های آرمانی و عملیاتی.
مدیریت کلاس درس یعنی ایجاد محیطی مناسب و امن و پر از آرامش و دوستانه برای یادگیری فعال
دانش آموزان مدیریت کلاس هنری بالاتر و مهم تر از ساکت کردن و آرام کردن دانش آموزان است. هر معلمی می تواند با تهدید و زور و کتک و نمره و ایجاد وحشت و ترس دانش آموزان را به سکوت و اطاعت وادارد ولی ایجاد این گونه سکوت عوارض بدجسمی و روحی نامطلوبی در پی دارد.
معلم می تواند به جای تحمیل سکوت اجباری و موقتی از طریق ایجاد انگیزه ، ابراز محبت ، صحبت کردن و رفتارهای دوستانه با دانش آموزان مدیریت مناسبی برای اعمال برنامه درسی در کلاس به کار گیرد.
آموزش مؤثر به عوامل بسیاری وابسته است. یکی از آن عوامل دانش و آگاهی معلم درباره موضوع درسی و تسلط و احاطه وی به دانش ها و روش های موجود در زمینه مورد آموزش یادگیری است. به علاوه انتظار معلمان از دانش آموزان تا چه اندازه در زمینه موضوع درسی یاد بگیرند نیز مهم است آگاهی معلم از میزان توفیق روش های متنوع ایجاد انگیزه وارتقای سطح یادگیری نیز میزان موفقیت مدل ها و الگوهای گوناگون در طراحی و اجرای برنامه ی درسی از عوامل مؤثر دیگر در آموزش است.
بخشی از مدیریت کلاس درسی برقراری نظم و انضباط برای ایجاد جو مناسب یاددهی – یادگیری است.
انضباط تنبیهی و انضباط آسان گیر هیچ کدام نمی تواند جوی مناسب ایجاد کند.
شیوه آمرانه ایجاد نظم و انضباط ، مستلزم آن است که معلم در کلاس می باشد اما در این شیوه از احترام متقابل خبری نیست شیوه تعادل در نظم و انضباط در کلاس مستلزم احترام متقابل بین معلم ودانش آموزان است اما نیازی به جدی بودن معلم نیست ایجاد نظم و انضباط سالم در کلاس مستلزم ایجاد توازن بین جدیت و احترام متقابل دانش آموزان است. ایجاد نظم و انضباط سالم قواعدی دو جانبه ی سودمند برای معلم ودانش آموزان رامشخص می کند. و معلم اصول و مقررات ، مشارکت و همیاری ، مسئولیت پذیری و احترام به مافوق را آموزش می دهد.
در کلاسی که نظم و انضباط سالم برقرار است معلم دستور نمی دهد بلکه رفتارهای ناشایست
دانش آموزان را از طریق فرایند حل مسئله هدایت و اصلاح می کند معلم گزینه های قابل قبول و پیامدهای دقیق رفتارهای دانش آموزان را مشخص می کند و بدین ترتیب آنان را در قبال اعمال و رفتارشان مسئول می داند.
معلم باید با دانش آموزان خاطی با ملایمت صحبت کند وبا صدایی آرام می گوید شما چند دقیقه بیرون کلاس باشید وهر وقت آرام گرفتید با همدیگر درباره ی اتفاقی که افتاد صحبت می کنیم و
نمی توان از خراب کاری دانش آموزان خاطی بگذرد اما نه معلم و نه دانش آموز از تنبیه چیزی عایدشان نمی شود.
مدیریت در کلاس درس خیلی مهم است (اسکریونز می گوید: مدیریت کلاس درس به مفهوم ایجاد شرایط لازم برای تحقق یادگیری است) بر این اساس می توان نتیجه گرفت که مهارت های مدیریت در کلاس درس سنگ بنای کل موفقیت در تدریس است و اکثر هر معلم باید بر رفتار ناهنجار دانش آموز مبتنی باشد وهیچ معلمی پیش از امتحان کردن اقدامات اصلاحی ملایم تر نباید اقدامات شدیدتری اعمال کند.
تنبیه بدنی به دلیل پیام نهفته در آن روش نامناسبی است به طور کلی مردود است و معلم نباید با تنبیه مدیریت کلاس را اداره کند و تنبیه کردن دانش آموزان نه تنها عادلانه نیست بلکه احساس خاطی بودن و دشمنی را تقویت می کند.
به نظر (بیکر و وستراپ 2000) مهم ترین چالش های معلمان در مدیریت کلاس درس عبارت است از:
1- پرداختن به دانش آموزانی که توانایی های آنان بسیار متفاوت از دیگران است.
2- جلب توجه همه دانش آموزان به درس.
3- انجام دادن کارهای شفاهی و کارهای گروهی.
4- ایجاد تقویت و انگیزه در دانش آموزان برای یادگیری.
5- نظارت بر رفتار دانش آموزان.
6- کمک بیشتر به دانش آموزان ضعیف تر.
7- نظارت بر پیشرفت تک تک دانش آموزان.
8- تصحیح انبوهی از تکالیف نوشتاری.
گرچه همه این راهها ممکن نیست اما بعضی از آنها ساده و کارساز است.
نخستین پیش درآمد برای اعمال مدیریت در کلاس درس و ایجاد شرایط بهینه برای یادگیری این است که خود معلم فردی کارا و فعال باشد تا از مهارت های مدیریت کلاس درس بهره گیرد.
از مهم ترین شالوده های مدیریت کلاس درس کارآیی و جامع الاطراف است.
الف) معلم کارآ باید دارای ویژگیهای زیر باشد (اسکریونز 1994)
1- به حرف های دانش آموزان خود توجه کند.
2- به آنان احترام بگذارد.
3- به آنان بازخورد روشن و مثبت بدهد.
4- ذوق بذله گویی داشته باشد.
5- شکیبا باشد.
6- بر مطالب درسی تسلط داشته باشد.
7- دارای اعتماد به نفس باشد.
8- به دانش آموزان اعتماد کند.
9- با دانش آموزان همدردی کند.
10- کارها و اعمال او سازمان یافته باشد.
11- صادق باشد.
12- پرشور و خستگی ناپذیر باشد.
معلمی که خود از خصوصیات ندارد نمی تواند حس همکاری ، مسئولیت و علاقه مندی
دانش آموزان را برای اعمال مدیریت برانگیزد با این همه این ویژگیها به گونه ای نیست که آن را از کسی تقلید کرد واین ویژگیها جامه ای نیست که هر وقتی به سر کلاس بروی آن را بر تن کنی گذرا نیست که بدون برخورداری از آنها مدیریت کرد.
نمی توان نقش احترام ، صبر و شکیبایی را بازی کرد بلکه این ویژگیها ریشه در ذات واقعی معلم دارد.
ب) معلم جامع الاطراف: دومین پیش درآمد برای اعمال مدیریت در کلاس درس آن است که خود معلم فردی جامع الاطراف در شغل معلمی باشد. ناتوانایی ایجاد شرایط بهینه برای یادگیری را تحقق بخشد چنین معلمی به پله ی بلند تعالی در فرایند تکامل حرفه ای دست یافته است (اسکریونر 1994) معتقد است معلمان سه گونه اند.
1- توضیح دهنده.
2- مشارکت دهنده.
3- توانمند ساز.
1- معلم توضیح دهنده: بر موضوع درس تسلط دارد اما آگاهی او از روش تدریس اندک است او بر توضیح و سخنرانی اتکا دارد برخی دانش آموزان با دلی همراه هستند اما زمزمه هایی به گوش می رسد که به کارگیری شیوه های مدیریت کلاس درس را برای وی دشوار می کند و گاهی با بی حوصلگی وبی نظمی دانش آموزان دامن می زند.
2- معلم مشارکت دهنده: بر موضوع درس تسلط دارد و افزون بر این با روش تدریس نیز آشناست او می کوشد تا از فعالیتهای جالب بهره بگیرد ودانش آموزان را در کارها مشارکت دهد ودر عین حال مدیریت صحیحی را در کلاس درس اعمال کند.
3- معلم توانمند ساز: در مرحله عالی حرفه ای قرار دارد او نه فقط موضوع درس و روش تدریس را به خوبی می داند بلکه از تفکرات و احساسات دانش آموزان به مثابه عوامل انسانی یادگیری نیز آگاهی دارد او هنگام توضیح درس مشارکت دادن دانش آموزان ، برقراری مدیریت مؤثر بر کلاس درس به این تفکرات و احساسات پاسخ می دهد چنین معلمی آن قدر اعتماد به نفس دارد تا دانش آموزان را در مدیریت بر کلاس درس سهیم کند یا کلید کلاس را به آنها بسپارد او با گفت و شنود با دانش آموزان تصمیم می گیرد تا در آنان توان یادگیری ایجاد کند.
بنابراین توانایی برای مدیریت کلاس درس زره ای نیست که معلم از نخستین روز تدریس آن را بر تن کند و خود را در برابر چالش های روبه رو ایمن سازد بلکه راهکاری است که هر روزه با تجربه و تأمل وی در باب آنچه در کلاس می گذرد کامل تر و پیراسته تر می شود.
راهکارهایی برای روش اداره کلاس درس
1- انگیزه
مهم ترین مسئله ای که معلمان را در امر تدریس نگران می کند شیوه مدیریت کلاس و مهارت برقراری ارتباط با دانش آموزان است هدف از ایجاد نظم ، برقراری محیط مناسب برای آموختن است نه برقراری سکوت مطلق در کلاس. باید گفت که این نکته ای بسیار حائز اهمیت است رمز موفقیت در حفظ انضباط و مدیریت و کنترل کلاس ایجاد انگیزه یادگیری در دانش آموزان است در حقیقیت انگیزه را باید کلید کلاس درس موفق به شمار آورد.
اگر در دانش آموزان انگیزه ی لازم را برای یادگیری ایجاد شود و این انگیزه همراه با برنامه باشد درس را به خوبی یاد می گیرند و اگر آنها را به استقلال فکری برساند انگیزه ی درونی آن ها را برای یادگیری بیشتر می کند.
راه های ایجاد انگیزه در دانش آموزان عبارت است از:
الف: جو حاکم را در کلاس حاکم کند وبه دانش آموزان بفهماند که شاهد تلاش آنان هستید.
ب: تکالیف و مطالب درسی را متناسب با ذوق و علاقه ی شاگردان تنظیم شود.
ج: مطالب درسی را با استفاده از وسایل متنوع و جدید ارائه دهید.
د: با استفاده از فنون صحیح برقراری ارتباط کنید مانند همدلی و احترام و دقت در مطالب درسی و آموزشی و مشارکت آنان و اعتماد به کلاس.
خ: برای ایجاد انگیزه می توان به دانش آموزان اطمینان داد که اشتباه کردن خطا نیست و خیلی از اشتباهات آموزنده اند.
باید انگیزه را در دانش آموزان تقویت کنید تشویق نوعی محرک است و جزئی از روش تدریس است و تشویق باید تکراری نباشد.
2- شناخت دانش آموزان.
بدون تردید بهترین راه شناخت هر فرد مرور زمان و گذر آن است. معلمانی که می خواند
دانش آموزان خود را بشناسند باید از روش های زیر استفاده کند.
الف) گفت و گو با والدین دانش آموز.
ب) درخواست معلم از دانش آموزان برای نوشتن شرح حال خود.
ج) زیر نظر گرفتن رفتار آنان در کلاس درس.
خ) تشکیل جلسات گفت و گو با دانش آموزان.
ح) بررسی سوابق تحصیلی دانش آموزان.
3- تعامل و ارتباط با دانش آموز.
ارتباط و تعامل با دانش آموزان سهم مهمی در ایجاد استمرار نظم در کلاس دارد. ارتباط خوب کار اصلی تدریس محسوب می شود و تسلط بر مهارت ها ی برقراری ارتباط هم کار اصلی مدیریت خوب در کلاس است. با ایجاد جوی شاد و نشاط آور سطح یادگیری آنها را بالا می بریم و خواسته هایشان را باید درک کنیم یکی از مهم ترین و بارزترین خواسته های دانش آموزان برقراری ارتباط صمیمانه و محبت با آن هاست.
4- برنامه ریزی دقیق:
برنامه ریزی و سازمان دهی درست فعالیت های آموزشی ، از بی انضباطی و عدم کنترل کلاس جلوگیری می کند. و بی نظمی ها را کاهش می دهد. در کلاس هایی که خوب برنامه ریزی نشده باشد فضای کلاس ملال آور است و بی انضباطی به وجود می آید. با برنامه ریزی دقیق و متناسب هر کلاس می توانیم مشکلات را به حداقل برسانیم.
الف) پیش بینی اتفاقات.
ب) توجه به تفاوت های فردی دانش آموزان.
ج) طراحی و اجرای فعالیت های هدفمند با مشارکت دانش آموزان در کلاس درس.
5- مباحثه گروهی
اول تعریف مباحثه گروهی: عبارت است از مشارکت همه افراد گروه در گفت و گو درباره موضوع درس با هدف به برداشت همه افراد گروه و فهم ودرک بهتر جمعی و کسب توانمندی های نو با بهره گیری از نظرها و روش های دیگران مباحثه گروهی یکی از ابزارهای بسیار مفید یادگیری است.چنانچه مدیریت در کلاس درس به خوبی اعمال شود مباحثه دانش آموزان به نتایج خوبی
می رسد.
از جمله فهم دانش آموزان از مسئله مورد یادگیری را بیشتر می کند قابلیت ارتباط اجتماعی آنها را ارتقاء می بخشد و خلاقیت های آنان را تقویت می کند معلمان با اتخاذ راهبردهای یاددهی – یادگیری مشارکتی و ترغیب و هدایت دانش آموزان به مشارکت در بحث و گفت و گو و پژوهش گروهی هدایت و توانمند سازند.
6- الگوهای برنامه درسی.
برنامه درسی ، برنامه ای است که به وسیله یک نهاد ، مرکز آموزشی یا گروهی از معلمان و مربیان تهیه می شود که از آن به عنوان نقشه و راهنمای راه آموزش و یادگیری استفاده شود وبرنامه درسی مسیری را نشان می دهد که اگر دانش آموزان به کمک معلمان و مربیان خود آن مسیر را به درستی طی کنند وبا موفقیت به پایان برسد در نظم و انضباط کلاس به معلم کمک فراوان می کند.
7- شروع درس با آغاز و کار خوب
تدریس با شروع خوب می تواند مانع بسیاری از مشکلات کنترل نشده کلاس شود. شیوه ی عمل معلم در تدریس عاملی برای هدایت دانش آموزان است و خود موجب پیشگیری از بروز مشکلات رفتاری در دانش آموزان می شود.
نظم و انضباط خوب کلاس ، نتیجه گیری یک تدریس خوب و یک تدریس خوب نتیجه ی یک طرح درس خوب است.
معلمی که طرح درسی ندارد بی برنامه است طرح درس به کار معلم نظم می دهد و اگر معلم نظم داشته باشد کلاس خود به خودی نظم پیدا می کند.
8- مقررات کلاس
مقررات خشک و بدون هدف وبرنامه دردسرآفرین است برای پیشگیری از این مشکل باید تنها مقررات خاصی را وضع کرد و اگر مقررات بیش از حد زیاد باشد دانش آموزان سردرگم و جو کلاس بازدارنده خواهد بود مقررات باید کاملاً روشن و صریح باشد به طوری که دانش آموزان بدانند چه چیزی در کلاس قابل قبول و چه رفتاری منع شده است.
قوانینی که وضع می کنید باید منطقی و معقول باشند و مقررات غیر معقول فقط با تحت فشار قرار دادن انجام می گیرد و همین عامل خود باعث بی نظمی و تنش و عدم کنترل کلاس درس می شود.
9- اجرای مقررات
اجرای منطقی ودقیق مقررات در کلاس اثرات مثبتی به دنبال خواهد داشت اجرای صادقانه و
بی طرفانه مقررات در صورتی که منطقی باشد کیفیت آموزشی را بالا می برد و نظم و انضباط را در کلاس درس برقرار می کند.
10- محیط فیزیکی کلاس درس:
در اداره ی خوب کلاس ، محیط فیزیکی اثرگذار است بعضی از عوامل که در جلوگیری از
بی انضباطی به معلم کمک می کند عبارت است از:
الف) شکل ظاهری کلاس.
ب) تمیزی ، نور و گرما و قابل تهویه بودن.
ت) مناسب بودن میز و صندلی معلم.
ث) مناسب بودن نیمکت دانش آموزان.
ج) فضای مناسب کلاس درس.
خ) تخته سیاه مناسب و خوب.
ح) رنگ آمیزی مناسب کلاس.
د) داشتن تابلوی اعلانات در هر کلاس.
ر) داشتن چوب لباسی در هر کلاس.
11- موفقیت در کنترل کلاس:
دانش آموزان به علت های گوناگون مرتکب سؤ رفتار می شوند که یکی از آنها صرفاً زاییده خوی شیطنت آمیزشان است شیطنت و بازی های دانش آموزان ، راه ابراز وجود آن هاست. محیط فیزیکی کلاس درس ، محیط فیزیکی کلاس درس ، محیط خانواده ، سوابق اجتماعی ، زندگی عاطفی ،
بی قراری ، سرکشی وشور جوانی از علت های دیگر بدرفتاری دانش آموزان به حساب می آیند. معلم برای موفقیت کلاس درس خود باید مشکلات را به خوبی بررسی کند وراه حل را برای مشکل ها پیدا کند.
12- اصلاح رفتار نادرست:
برای از بین بردن رفتار نادرست دانش آموزان در کلاس می توان از روشهای زیر استفاده کرد:
الف) پیشگیری از رفتار نادرست که ارزشمند تر از اصلاح آن است بهترین راه جلوگیری از
بی انضباطی ورفتار نادرست دانش آموزان ، اعمال شیوه های پیشگیرانه است مانند به وجود آوردن محیط راحت و مناسب در مدرسه و کلاس.
اجرای دقیق قواعد و مقررات طراحی شده در مدرسه و کلاس ، رعایت بهداشتی کلامی ، جریمه نکردن و تحمیل نکردن کارهای اضافی.
ب) جانشین کردن رفتار مطلوب به جای رفتار نامطلوب و دادن پاداش ، شاید مجازات مانند توبیخ – جریمه – محرومیت ، اخراج از کلاس و تنبیه در کوتاه مدت مؤثر باشد اما در دراز مدت کارآیی خود را از دست می دهد. برای اصلاح رفتار نادرست دانش آموز نباید از تنبیه کردن استفاده کرد جوهر انضباط ، در پیدا کردن جانشین های مؤثر برای تنبیه است وبدرفتاری و تنبیه با هم در تقابل نیستند که یکی دیگری را خنثی کند و برعکس.
پس باید در اصلاح رفتار نادرست فرمول تنبیه را پاک کرد و جایگزینی مناسب مانند تشویق به جای آن یافت.
نتیجه گیری: اعمال مدیریت در کلاس برای ایجاد محیط مناسب یادگیری ، امری ضروری و حیاتی است در کلاس هایی که به خوبی اداره می شوند دانش آموزان احساس رضایت می کنند و فعالیت شان غالباً نتیجه بخش وموفقیت آمیز است. منظور از مدیریت کلاس درس کاربرد طیف وسیعی از تکنیک ها روش ها و ابتکار هایی است که معلم برای تسهیل در امر آموزش ، بالابردن کارآیی در زمان یادگیری ، ایجاد فضایی شاد در کلاس ، جلوگیری از رفتارهای نامطلوب از آن ها استفاده می کنند.
به هر حال هدف از روش های اداره کلاس فراهم کردن جویی است که در آن تدریس راحت تر صورت بپذیرد و آن چه در اداره ی مؤثر مدیریت کلاس درس همواره باید مد نظر باشد تأکید بر پیشگیری از بدرفتاری ها نسبت مقیاس هاس تسکین دهنده ، مانند تنبیه است. کار معلم مهر و محبت است که به واسطه ی آن با دانش آموزان خویش رابطه ی عاطفی و انسانی یکی از قوی ترین و مؤثرترین راه ها برای تقویت است.